Het rampjaar in een breder perspectief

29 december 2016
Johan Braeckman
Overal hoor je dat 2016 een rampjaar was. Toch is het maar een kwestie van perspectief volgens Johan Braeckman, filosoof aan de Universiteit van Gent en Amsterdam. "Misschien zijn er in 2016 wat meer beroemdheden gestorven, maar meer dan een kleine statistische afwijking hoeft dat niet te betekenen."

Het was een rampjaar. We moeten blij zijn dat het bijna voorbij is en heel erg op beterschap hopen in 2017. Dat is toch wat ik overal hoor en lees. Er valt natuurlijk een en ander voor te zeggen. Aanslagen in Ankara, Orlando, Nice, Berlijn en overal, zelfs in Brussel. De Brexit. Trump wordt president (al is er nog enige hoop dat het om een hoax gaat). Alarmerend hoge temperaturen op de Noordpool. Meer dan vijfduizend vluchtelingen verdronken in de Middellandse zee. Volgens ongeveer alle media was het ook het jaar waarin de muziek omkwam. Prince, David Bowie, Toots Thielemans, Glenn Frey, Leonard Cohen en meerdere anderen. Vreemd dat men nu al nergens meer Pierre Boulez vermeld, toch de belangrijkste componist die in 2016 is overleden. 

Kwestie van perspectief

Maar ondanks dit alles en zoveel meer, helaas, klopt het dat 2016 een rampjaar was? Het is een kwestie van perspectief, zoals zoveel in het leven. Nigel Farage vindt het wellicht een topjaar, net zoals Chris Froome en de Brusselse EuroMillions-winnaar die 168 miljoen euro rijker werd. 

Subjectieve en emotionele factoren vertekenen ons beeld van de realiteit. Maar ook ons geheugen speelt ons parten. Neem bijvoorbeeld het jaar 2004, niet zo lang geleden. Het is niet dat we de tsunami zijn vergeten die meerdere landen aan de Golf van Bengalen trof, maar dat er bijna 300.000 mensen omkwamen, lijkt vandaag iets wat zich in een verder verleden afspeelde, iets onwezenlijks en onwerkelijk. In datzelfde jaar raakten meer dan vijf miljoen mensen besmet met hiv. Ook toen waren er talloze aanslagen, zoals die op een school in Beslan. Daar vielen 355 slachtoffers, waaronder heel wat kinderen. George Bush werd herverkozen. Ray Charles, Ronald Reagan en Marlon Brando overlijden. 

Misschien zijn er in 2016 wat meer beroemdheden gestorven, maar meer dan een kleine statistische afwijking hoeft dat niet te betekenen.

Er zijn ook steeds meer beroemheden, wat de kans vergroot dat er geregeld eentje sterft. Overigens is de muziek al een keertje om het leven gekomen op 3 februari 1959, toen een vliegtuig crashte met Buddy Holly, Ritchie Valens en J. P. Richardson aan boord. Men kan natuurlijk ook naar de sterfdata van Bach, Mozart of Beethoven verwijzen om eenzelfde loze bewering te maken. 

Neen, ik denk niet dat 2016 een groter rampjaar was dan 2004. Of om het even welk ander jaar. De wereld is geen perfecte plek. Er gebeuren jaarlijks aardbevingen, treinrampen en aanslagen. Er zijn continu her en der oorlogen aan de gang. In meerdere landen zijn volwaardige vrouwenrechten nog steeds een verre droom. In 74 landen is homoseksualiteit nog altijd strafbaar, in 12 landen staat er zelfs de doodstraf op. 

We gaan erop vooruit

Dit is gruwelijk en achterlijk, zondermeer. Toch gaan we erop vooruit. Door de directheid van de media en de nabijheid van de aanslagen en de vluchtelingencrisis verliezen we het bredere plaatje uit het oog. Zo is bijvoorbeeld het aantal doden door malaria tussen 2000 en 2016 met ruim 60% gedaald. Natuurlijk zijn de recente 400.000 doden onaanvaardbaar, maar dat waren de naar schatting 839.000 malariaslachtoffers in het jaar 2000 nog veel meer. In steeds meer landen erkent men dat het dwaas is om homo’s te bestraffen. Nederland was het eerste land, in 2001, dat het homohuwelijk wettelijk regelde. De voorbije vijftien jaar volgde reeds een twintigtal andere landen het goede voorbeeld. Overigens is in die landen het homohuwelijk feitelijk een gewoon huwelijk, zoals alle andere.

Het feit dat het nu zo vreemd lijkt dat het vrouwenkiesrecht niet bestond in de eerste helft van de twintigste eeuw, toont aan dat zowel de feiten als onze mentaliteit in relatief korte tijd gewijzigd zijn.

Niet eens zo lang geleden waren meerdere Europese landen geen democratieën. Stemrecht voor vrouwen is een twintigste-eeuwse doorbraak. Belgische vrouwen moesten erop wachten tot 1948. Dat klinkt nu onbegrijpelijk laat. Mijn moeder was toen reeds geboren. Maar net het feit dat het nu zo vreemd lijkt dat het vrouwenkiesrecht niet bestond in de eerste helft van de twintigste eeuw, toont aan dat zowel de feiten als onze mentaliteit in relatief korte tijd gewijzigd zijn. Hetzelfde geldt voor pakweg het homohuwelijk, voor abortus, euthanasie en patiëntenrechten.

Neen, het afgelopen jaar was niet het beste dat ik me kan inbeelden. Maar het was beter dan meerdere jaren in de voorbije decennia en onvergelijkbaar veel beter, voor een ontelbaar aantal mensen, dan om het even welk jaar in vorige eeuwen. Laat ons niet blijven zeuren over een zogenaamd rampjaar, maar wereldwijd datgene steunen en stimuleren wat echte vooruitgang brengt, zoals onderwijs, wetenschap, vrijheid van meningsuiting en het afdwingen en opeisen van mensenrechten. Democratie, kortom.

Overigens leeft Keith Richards nog. Ik wil maar zeggen.