"Het toeval is overal en bijna alles is toeval"

31 maart 2018
Stephen Hawking is gestorven op 14 maart, de geboortedag van Albert Einstein. En Hawking werd geboren op 8 januari, de sterfdag van Galileo Galilei. Dat kan geen toeval zijn. Of wel? Zuiver toeval, denkt mathematisch natuurkundige Klaas Landsman. Volgens hem speelt toeval bovendien een belangrijke rol in de meest geavanceerde wetenschappen.

"We hebben met z'n allen de neiging om achter sommige toevalligheden een diepere betekenis te willen zoeken", zegt mathematisch natuurkundige Klaas Landsman in "Interne Keuken". Maar Landsman geeft meteen toe dat hij daar zelf ook kwetsbaar voor is. "Ik maakte ooit eens een wandeling op een fjord in Noorwegen. Toen ik naar boven wandelde, kwam er plots een heel sterke mist op. Ik zag de afgrond en dacht: ofwel val ik en sterf ik daardoor, ofwel moet ik hier overnachten en dan vries ik dood. Maar ik werd gered door vier Noorse wandelaars, de enige wandelaars die op die dag dezelfde wandeling hadden ondernomen." Toeval of niet?

Coïncidenties

In de bovenstaande anekdote gaat het volgens Landsman om een coïncidentie. "Er komen namelijk twee verhaallijnen samen: ik die mij aan een wandeling waagde en de vier ervaren Noorse wandelaars die die dag ook een wandeling gepland hadden. Coïncidenties zijn een samenloop van omstandigheden die wij mensen opmerkelijk vinden en waar wij een betekenis aan geven. Soms is er gewoon een oorzakelijk verband. De botsing van bepaalde verhaallijnen is dan toevallig maar kan wel als oorzaak van iets optreden", vertelt Landsman. 

"Nochtans denken veel mensen dat er in zo'n opmerkelijke situatie sprake is van een hogere regie of de aanwezigheid van een engelbewaarder. Maar ik vind dat je daar nuchter over moet denken: het is echt toevallig. Ja, ik ben gered, maar niet door een beschermengel. Niemand heeft mij beschermd", beweert Landsman.

Toeval en determinisme

Kunnen toevalligheden ook bestaan in een deterministische wereld waar iedere gebeurtenis wetmatig veroorzaakt is door voorafgaande gebeurtenissen? "Ja", zegt Landsman. "Als twee verhaallijnen onafhankelijk zijn, kunnen ze allebei gedetermineerd zijn. En zelf de botsing van de verhaallijnen is dan gedetermineerd. Maar desalniettemin zijn het onafhankelijke verhaallijnen die niks met elkaar te maken hebben. Dat maakt de botsing van verhaallijnen toch altijd toevallig."

Toeval en onwetendheid

Volgens Landsman kan toeval veroorzaakt worden door onwetendheid. "Als je je duim zou filmen bij het opgooien van een munt, kan een computer exact bepalen of het kop of munt wordt. Of je kop of munt te zien krijgt, is voor ons toeval omdat we onwetend zijn. Maar toeval kan dus ook onderhevig zijn aan wetten: als je 1000 keer een munt opgooit dan zal je ongeveer 500 keer kop te zien krijgen. Bij een individuele worp kan je niet voorspellen of het kop of munt wordt. Maar een aantal toevalseffecten middelt uit naar iets voorspelbaars. Het is het één of het ander. Dat is ook zichtbaar in de wilsbesluiten van mensen. Je trouwt bijvoorbeeld met iemand of je doet het niet, het is 50/50. Er is geen rationeel argument voor te bedenken waarom je het één of het ander doet maar je maakt wel een keuze."

Irrationele argumenten

Landsman illustreert zijn geloof in zuiver toeval tot slot ook met een voorbeeld uit de sportwereld. "De Nederlandse schaatsster Irene Wüst pakte zilver op de drie kilometer op de Olympische Winterspelen. Het verschil in tijd met de vrouw die goud won, was slechts een achthonderdste seconde. Dat was duidelijk een puur toevallige uitkomst, Wüst had net zo goed goud kunnen winnen. En toch proberen we haar verlies achteraf op een irrationele manier te argumenteren door te zeggen: het startschot was net iets anders, de ijskorreltjes lagen anders, enzovoort. Zelfs Irene Wüst gebruikte een irrationeel argument toen ze achteraf zei dat die andere schaatsster beter was. Dat klopt niet. Dat Wüst zeer nipt zilver won, is puur toevallig", besluit Landsman.

Lees ook