Het woordenboek van de dood

2 november 2018
Rond Halloween zie je ze overal opduiken: mensen die zich verkleden als magere heinen. Maar waar komt dat woord vandaan? En welke uitdrukkingen over sterven kennen we nog?

Ton Den Boon, de hoofdredacteur van de Dikke Van Dale, werkt aan een speciaal woordenboek waarin hij allerlei woorden en uitdrukkingen rond de dood verzamelt. “‘Magere Hein’ gebruiken we al lang, maar het begrip komt vrijwel zeker uit het Duits. Daar sprak men in de achttiende eeuw al van ‘Freund Hein’ (‘vriend hein’). Door zijn typische attributen kennen we hem ook onder aliassen als ‘knekelman’, ‘zeisenman’ of ‘benenman’. Hij is dezelfde persoon als ‘Pietje De Dood’.”

Ook ‘Pierke Pierlala’ is een naam waarmee de dood in sommige streken benoemd wordt. Maar niet in Gent, daar is Pierke een clown. Den Boon: “Dat komt omdat de dood geassocieerd wordt met de omgekeerde wereld. En dat heeft dan weer een link met carnaval. Het zijn twee aspecten die terugkomen in die ene naam.”

De pijp aan Maarten

Ton Den Boon heeft al heel wat uitdrukkingen verzameld voor zijn boek. Vaak kan je die clusteren rond één algemeen perspectief op de dood.

  • Verzachtende uitdrukkingen: ‘de schepper ontmoeten’, ‘de eeuwigheid ingaan’,...
  • Metaforen die rond de betekenis van ‘vertrekken’ draaien: ‘de aarde verlaten’, ‘het hoekje omgaan’, ‘er tussenuit piepen’, ‘met stille trom vertrekken’, ‘de kraaienmars blazen’,...
  • Rond ‘inslapen’ of ‘sluimeren’. Den Boon: “De god van de dood en de god van de slaap waren zelfs tweelingbroers bij de oude Grieken”.
  • Ook veel grappige eufemismen. “De dood is een taboeonderwerp, en dus wordt er veel over geschertst.” Voorbeelden zijn dan: ‘een zandwinkeltje beginnen’, ‘grondheer worden’,...
  • Er zijn ook veel uitdrukkingen rond de dood die te maken hebben met het beëindigen van een activiteit: ‘de pijp aan maarten geven’, ‘z’n klompen wegzetten’, ‘z’n paraplu opvouwen’, ‘het bijltje erbij neerleggen’, ‘stoppen met roken’, ‘zijn lepel wegsmijten’,...

Den Boon is voor zijn boek trouwens nog steeds op zoek naar synoniemen, mooie metaforen of literaire citaten die te maken hebben met de dood. Zelf ook ideeën? Je kan hem bereiken op tdb@taalbank.nl.

Herbeluister

Radio 1 Select