Klimaatbestendige bomen spelen belangrijke rol in klimaatcrisis

6 november 2021
© Johann Siemens (Unsplash)
Bomen worden in steden steeds meer 'klimaatproof' aangeplant. Dat gebeurt met verschillende technieken tijdens het aanplanten zelf, maar ook door na te denken over welke boomsoorten beter hete zomers of lange droogtes kunnen weerstaan. Op de lange termijn kiezen we beter voor mediterrane soorten in steden, zoals voor de steeneik, blijkt uit thesisonderzoek.

Meer groen in de steden zal een heel belangrijk onderdeel worden van de plannen om steden beter te beschermen tegen de opwarming van het klimaat. Bomen zorgen voor extra afkoeling tijdens lange en hete zomers.

Verstedelijkte gebieden ondergaan nog meer dan het platteland de impact van hittegolven omdat ze fungeren als hitte-eilanden.

's Nachts koelt het er bijvoorbeeld veel minder af omdat het vele steen en beton dan de warmte uitstralen die overdag is opgenomen, en overdag blijft de warmte er meer hangen.

Het stadslandschap moet daarom worden hertekend - het is iets waar landschapsplanners en stadsarchitecten al langer mee bezig zijn. De manier waarop bomen worden aangeplant, is aan het veranderen, maar ook de bomen die we aanplanten, zullen er anders uitzien, niet enkel in de steden overigens.

"Groeiplaatsen zo klimaatrobuust mogelijk maken"

Steden en gemeenten zijn hun strategie aan het aanpassen. In het Bomenplan van de stad Antwerpen staat te lezen: "De combinatie van klimaatbestendige groeiplaatsen met (inheemse en uitheemse) klimaatbestendige bomen zorgt ervoor dat het Antwerpse bomenbestand ook in de toekomst de klimaatverandering kan weerstaan."

Jos Schenk werkt als bomenconsulent bij de stad Antwerpen. "We zien de jongste jaren wel dat sommige bomen last krijgen. Het zijn vooral berken die afsterven, maar het is moeilijk om er een lijn in te trekken."

Er wordt nagedacht over nieuwe soorten, maar momenteel wordt gefocust op het aanplanten, zegt Schenk. "We willen in de eerste plaats de groeiplaatsen zo klimaatrobuust mogelijk maken. We stellen de grond anders samen, met groeisubstraten en stoffen die makkelijk water vasthouden, zoals lava of compost. We proberen ook water van andere plaatsen af te leiden naar de boom, en voorzien zoveel mogelijk volume onder de grond. Hoe meer kubieke meter we kunnen vrijmaken, hoe beter." 

We stellen de grond anders samen bij de aanplanting en voorzien meer volume

Los van de aanplantmethode wordt ook nagedacht over andere boomsoorten: "We staan zeker open voor andere soorten. De klimaatfactor zal spelen. Die nieuwe soorten zullen een onderdeel worden van het verhaal, maar in welke mate is nog onduidelijk. Maar ik hoop dat onze inlandse bomen niet gaan verdwijnen. We gaan niet zomaar alles overboord gooien. We willen sowieso verscheidenheid."

Ook de snoeimethode is deel van het klimaatplan voor de Antwerpse bomen. "De snoeimethode zal indien nodig aangepast worden zodat de bomen beter bestand zijn tegen voorspelde stormen", luidt het in het Bomenplan.

Steden zetten ook in meerdere boomtypes, zodat ze niet al hun eieren in één mand leggen. Als een bepaalde soort het moeilijk krijgt, kunnen andere boomsoorten het misschien wel beter doen.

"Klimaatbomen - het hangt in de lucht"

Meer er is meer. Ook het bovengrondse deel speelt een rol. Welke impact zal een hetere en drogere atmosfeer bijvoorbeeld hebben op de bomen? Vito Leyssens deed specifiek onderzoek hiernaar nieuwe boomsoorten voor onze Vlaamse steden. Hij studeerde deze zomer af als bio-ingenieur aan KU Leuven en verzamelde voor zijn Masterthesis informatie over welke bomen het goed doen en welke minder goed.

Aan de hand van klimaatprojecties voor 2050 en 2100, probeert Leyssens in zijn thesis "Klimaatbomen - het hangt in de lucht" aan te geven welke 'klimaat-proof' bomen we best aanplanten voor de toekomst, wanneer de weersextremen volgens de klimaatmodellen nog gaan toenoemen.

"De meest concrete conclusie van mijn onderzoek is dat bomen die van nature bij ons voorkomen niet het juiste metabolisme of de juiste technieken hebben om te overleven in het klimaat van de toekomst", zegt Leyssens. Het klimaat van de toekomst, dat betekent meer extremen zoals droge periodes of veel regenval op korte tijd, meer hittegolven (met extra effect in de steden) enz.

Onze bomen hebben soms niet meer het juiste metabolisme of de juiste technieken om te overleven in het klimaat van de toekomst in onze steden

Leyssens stelde samen met groenbeheerders, boomkwekerijen en verschillende onderzoeksinstellingen eerst een lijst op van potentieel klimaatbestendige boomsoorten. Hij onderwierp die, op basis van hun ecologische behoefte, aan een virtuele klimaatbestendigheidstest op basis van klimaatprojecties voor 2050 en 2100 in onze steden (volgens een gemiddelde opwarminggsscenario).

Van de 47 inheemse en uitheemse bomen bleven er uiteindelijk maar 22 over als minstens matig klimaatbestendig. Een boom die niet klimaatbestendig is, hoeft daarom niet meteen dood te gaan, maar kan wel een impact ondervinden: "Dat betekent dat bijvoorbeeld een zomerlinde die nieuw wordt aangepant, een kortere levenscyclus zal hebben dan een huidige zomerlinde." Er zijn weinig bomen die helemaal klimaatbestendig zijn: slechts 10 tot 20 procent op basis van schattingen. "Maar er zijn te weinig onderzoeksdata om dat hard te kunnen maken", zegt Leyssens. 

Op welke bomen moeten we best inzetten? "Op de prototypes van mediterrane soorten met kleine blaadjes. Denk aan de steeneik", zegt Leyssens. "Die is nu al populair aan het worden bij plantsoendiensten. Hij is makkelijk te snoeien maar heeft als nadeel dat hij redelijk prijzig is."

Een meerderheid van de onderzochte bomen bleek niet klimaatbestendig

Van honingboom tot catalpa

Ook bij particulieren is een verschuiving bezig. Dat merken ze bij boomkwekerij De Bruyn in Begijnendijk. "Steeneiken zien we vaker. Die zijn bovendien goed snoeibaar. Maar ook kurkeiken zijn in opmars: we zagen hier vroeger niet, en zij doen het heel goed nu. Dan is er de sophora of honingboom, die bovendien bijen lokt. Wat ook meer gekozen wordt in tuinen, is albisia," vertelt Jean de la Kethulle, die advies geeft een particulieren en openbare besturen.

Er is de voorbije decennia trouwens al een lichte verschuiving geweest: "Een boom die al opgang heeft gemaakt en die we allemaal kennen, is de catalpa of trompetboom. 40 jaar geleden klonk het nog dat hij hier niet goed gedijt, omdat het een boom uit het zuiden is. Denk ook aan de plataan die we hier 100 jaar geleden nauwelijks zagen."

Het onderscheid tussen inheemse en niet-inheemse bomen zal vervagen. Ons klimaat is ook niet meer inheems intussen

Komen coniferen opnieuw in de mode?

"Wij hebben een lijst opgesteld met klimaatbomen - die beter opgewassen zijn tegen de klimaatopwarming of tegen extremen, red. - en het gros daarvan is niet-inheems", zegt Jean de la Kethulle.

Want de dingen veranderen, en het onderscheid tussen inheemse en niet-inheemse bomen zal vervagen: "Ons klimaat is immers niet meer inheems", onderstreept hij. "Ons advies is nu anders dan in het verleden. Kiezen in functie van het klimaat is nu belangrijk geworden."

In dat verband zouden de coniferen, bomen of struiken met naaldachtige bladeren, wel eens opnieuw in de mode kunnen komen.

"Ze waren niet meer zo sexy, maar ze kunnen nu eenmaal beter tegen uitersten en bieden daarom een antwoord op meer klimaatextremen." In dat verband gaat de kwekerij volgend jaar zelfs een brochure over coniferen uitbrengen, na die over klimaatbomen van vorig jaar.

Beluister het gesprek met Kim Vanhulle, boomkweker van Boomkwekerij De Bruyn, in 'De Ochtend' via Radio 1 Select. 

Bron: vrtnws.be en 'De Ochtend'