Wanneer wordt perfectionisme een probleem?

19 mei 2022
© Karl Fredrickson (Unsplash)
Internationale studies wijzen uit dat perfectionisme - zeker bij jongeren - aan een opmars zou bezig zijn. Maar wat is perfectionisme eigenlijk? Wanneer wordt het een probleem? Vragen voor Erna Claes, doctor in de psychologie, gespecialiseerd in perfectionisme. “Je geraakt niet af van perfectionisme, maar je kan er wel mee verder.”

Waar onze drang naar perfectie vandaan komt? Volgens Erna Claes spelen er een aantal maatschappelijke evoluties een rol. Zo leeft er de gedachte dat als je hard genoeg je best doet, dat alles mogelijk is: de verantwoordelijkheid wordt bij het individu gelegd. Maar ook de blootstelling aan het perfecte leven op sociale media speelt mee. “Er zijn toch wel een aantal factoren in onze maatschappij die anders zijn dan 30 jaar geleden, al bestond het toen ook al.”

De druk van ‘jij kan beter’ kan iemand nog een drive geven, zegt Claes. Maar de druk van ‘jij bent niet oké als het niet perfect is’ begint te wegen op de mensen.

Wanneer weet je dat je een perfectionist bent?

“Vanuit wetenschappelijke hoek is er geen eenduidige definitie van perfectionisme” zegt Claes. “Wel worden er een aantal verschillende dimensies onderscheiden, die niet noodzakelijker wijze problematisch zijn. Denk bijvoorbeeld aan het typische prestatiegericht perfectionisme: mensen die heel hoge eisen stellen aan zichzelf, en veel inspanning doen om te voldoen aan die hoge doelstellingen. Dat hoeft op zich geen probleem te zijn in zoverre die doelstellingen nog haalbaar zijn.” Maar wanneer je heel zelfkritisch wordt wanneer die doelstellingen niet gehaald worden, begint de slinger door te slaan, zegt Claes.

Er is ook het sociaalgericht perfectionisme. “Mensen zijn dan niet zozeer in de weer om maatstaven na te streven voor zichzelf, maar ze zijn in de weer vanuit de vaak veronderstelde, maar soms ook werkelijke, verwachtingen van de omgeving. Dan gaat het veel meer om de angst om niet te beantwoorden aan die verwachtingen, en niet competent of graag gezien te worden.”

Er is ook een laatste factor, maar die is volgens Claes een beetje omstreden in het wetenschappelijk onderzoek: het controleperfectionisme. Het gaat dan om heel erg de nood te hebben aan zekerheid. Bij sommigen gaat dit gepaard met een hoge nood aan orde en netheid.

De ene perfectionist is de andere niet, zegt Claes ook. “Je hebt mensen die het enkel aan zichzelf opleggen. Je hebt ook mensen die zeggen: ‘wat voor mij geldt, geldt ook voor mijn omgeving.” Claes ziet dit niet als verschillende types, maar als verschillende deelaspecten.

Lees verder onder de foto

© Brett Jordan (Unsplash)
© Brett Jordan (Unsplash)

Wanneer wordt perfectionisme een probleem?

“Als de lat alsmaar hoger gelegd wordt, en je eigen zelfwaardering gaat ervan afhangen, dan word je natuurlijk heel kwetsbaar” zegt Claes. “Want als je dan dingen doet die niet tot gewenste resultaten leiden, ga je natuurlijk heel erg twijfelen aan jezelf en erg zelfkritisch zijn.” Dit is een bijkomende stresscomponent bovenop het feit dat we al leven in een maatschappij die toch al een hoge druk op mensen legt.

Als de lat alsmaar hoger gelegd wordt, en je eigen zelfwaardering gaat ervan afhangen, dan word je natuurlijk heel kwetsbaar.

Een burn-out of andere problemen kunnen dan om de hoek loeren. “Er is niet per definitie een oorzaak-gevolg-relatie tussen perfectionisme en een burn-out, maar het is wel een risicofactor. En we zien inderdaad wel bij mensen met die burn-outs, met angstproblemen, met een depressie, met eetstoornissen dat perfectionisme daar wel meer voorkomt.”

In je werk kan perfectionisme natuurlijk positief zijn, zegt Claes, maar als je tegelijkertijd ook de beste moeder, de beste vriendin, de beste influencer wil zijn, gaan de wetten van de fysica je dwars zitten: “Je hebt geen tijd en energie om dat ook effectief waar te maken.”

Hoe omgaan met perfectionisme?

Het gaat dus vooral om een evenwicht vinden. En het is ook moeilijk om het bij jezelf te herkennen, zegt Claes. Vaak zijn het anderen die het opmerken.

“Maar het is niet omdat je de oorzaak kent dat daar de aanknopingspunten van aanpak liggen” wil Claes nuanceren. “Vaak gaat het ook niet om één oorzaak, maar om een samenspel van oorzaken.” Als je op je 40ste bijvoorbeeld opeens beseft wat de oorzaken zijn, moet je ook kijken wat de factoren zijn die het in stand houden. Dat zijn andere factoren dan degene die het veroorzaakt hebben.

Kijk niet alleen naar de oorzaken, maar ook naar de factoren die het in stand houden.

“Mijn stelling is dat je er niet vanaf geraakt, maar wel dat je ermee verder kan” besluit Claes.

Lees ook